Fryslân – De gemeenteraadsverkiezingen in Fryslân zijn woensdagochtend rustig van start gegaan.
Rond 11.00 uur had 11,8 procent van de Friese kiesgerechtigden zijn of haar stem uitgebracht. Op Schiermonnikoog was de opkomst met 29 procent het hoogst, terwijl Súdwest-Fryslân met 10,09 procent juist achterbleef. In de stemlokalen draaide de dag vooral om toegankelijkheid, vrijwilligerswerk en de eerste bezoeken van lokale bestuurders.
In Sneek werd in stembureau De Kajuit met trots gesproken over “het mooiste stembureau van Súdwest-Fryslân”. Ook elders in de gemeente was aandacht voor de verkiezingsdag. Burgemeester Jannewietske de Vries nodigde jonge kiezers die voor het eerst mochten stemmen uit voor een ontbijt. Daarmee wilde ze jongeren stimuleren om gebruik te maken van hun stemrecht. Zeven jongeren schoven aan. Een van hen noemde het “erg vroeg, maar wel leuk” om met de burgemeester en andere eerste stemmers in gesprek te gaan. Wethouder Michel Rietman bracht zijn stem uit in sporthal Duinterpen in Sneek. Ook wethouder Bauke Dam ging naar de stembus: hij stemde samen met zijn vrouw en moeder in sporthal De Middelzee in Bolsward.
Ook in Heerenveen hing op verschillende stembureaus een gemoedelijke sfeer. Vrijwilligers ontvingen kiezers in onder meer het gemeentehuis en de voetbalkantine van VV Heerenveen. Vrijwilliger Harold Brouwer zag vooral veel oudere kiezers langskomen. “Iedereen komt met een glimlach binnen”, zei hij. Opvallend was volgens hem dat er in de ochtend nog relatief weinig jongeren te zien waren. Onder de stemmers bevond zich ook een 94-jarige vrouw, die haar stem uitbracht.
Vrijwilligers onmisbaar
De verkiezingsdag laat opnieuw zien hoe afhankelijk gemeenten zijn van vrijwilligers. In Jubbega hielp Haije de Wit Westerman voor de zesde keer mee op een stembureau. Hij noemt het werk belangrijk, maar ook sociaal. “Het is belangrijk werk, maar het is ook gewoon gezellig”, zei hij. Volgens Haije draait het in het stemlokaal niet om politieke discussies, maar vooral om het mogelijk maken van de verkiezingen. “Het belangrijkste vinden we dat mensen komen stemmen.”
Bestuurders spraken op meerdere plekken hun waardering uit voor die inzet. In Heerenveen bracht wethouder Rolie Tromp in de ochtend zijn stem uit en benadrukte hij het belang van de vrijwilligers op de stembureaus. Burgemeester Avine Fokkens-Kelder bezocht samen met de griffier verschillende stemlocaties in onder meer Mildam en Jubbega en deelde chocolaatjes uit als blijk van waardering.
Ook in Tytsjerksteradiel werd geprobeerd de verkiezingsdag wat feestelijker te maken. Daar deelde burgemeester Kanter Breuker koffie en lekkers uit aan stembureauleden. In Opsterland trok burgemeester Andries Bouwman langs alle stemlokalen in de gemeente.
Aandacht voor toegankelijk stemmen
Op meerdere plekken was nadrukkelijk aandacht voor toegankelijkheid. In de Martinikerk in Sneek konden kiezers prikkelarm stemmen. Het stemlokaal was zo ingericht dat mensen die gevoelig zijn voor prikkels in alle rust hun stem konden uitbrengen. Voor slechtzienden was er een speciale mal beschikbaar en voor mensen die moeite hebben met lezen kon het stembiljet worden voorgelezen.
In Leeuwarden was er dit jaar bovendien voor het eerst een speciaal stembureau voor mensen met dementie. Daarmee proberen gemeenten de drempel om te stemmen voor meer inwoners te verlagen.
Ook op de Friese eilanden en in kleinere kernen werd naar praktische oplossingen gezocht. In Noardeast-Fryslân reed een mobiel stembureau door de gemeente, met stops in onder meer Dokkum, Hantumhuizen en Warfstermolen. Op Terschelling konden kiezers al vroeg terecht in een speciale stembus bij de boot, bedoeld voor eilanders die voor hun werk naar het vasteland moesten.
Kleine haperingen, stemmen gaat door
Niet overal verliep de start probleemloos. In Oosterzee kon ’s ochtends door een stroomstoring aanvankelijk niet worden gestemd. Het stembureau ging daardoor later open en enkele kiezers moesten uitwijken naar een andere locatie. Rond 8.15 uur was de storing verholpen en konden de stemmingen alsnog beginnen.
In de rest van de provincie verliep de ochtend zonder grote incidenten. In Joure zorgde een vrouw nog voor een luchtig moment door lachend te zeggen dat ze haar stembiljet “in de afvalbak” had gedaan, doelend op de container waarin de stembiljetten worden verzameld.
Opkomst blijft aandachtspunt
De opkomst blijft een belangrijk thema bij deze verkiezingen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 kwam in Fryslân 53,8 procent van de kiesgerechtigden opdagen. Landelijk lag de opkomst toen op 51 procent, het laagste niveau ooit bij gemeenteraadsverkiezingen. Ook dit jaar zijn de verwachtingen niet hoog. Onderzoek van Ipsos I&O rekent op een opkomst van ongeveer 50 procent of lager.
De eerste cijfers van deze woensdagochtend laten zien dat de verkiezingen nog rustig op gang komen. In Heerenveen had om 11.00 uur 12,43 procent van de kiesgerechtigden gestemd. In Leeuwarden lag dat percentage op 11 procent. Gemeenten hopen dat in de loop van de middag en vooral in de avond meer kiezers de weg naar het stemhokje weten te vinden.
Ondertussen brachten ook bekende bestuurders en politici hun stem uit. Zo stemde burgemeester Sybrand Buma van Leeuwarden en bracht Tweede Kamerlid Habtamu de Hoop in Súdwest-Fryslân zijn stem uit.
Of de uiteindelijke opkomst de verwachtingen overtreft, zal pas later op de dag blijken. Voorlopig overheerst in de Friese stemlokalen vooral de rustige, dorpse sfeer waarin vrijwilligers, bestuurders en kiezers samen de verkiezingsdag vormgeven.